IJs, een universeel geliefd dessert, heeft een verrassend lange en complexe geschiedenis. Hoewel het een moderne verwennerij lijkt, gaan de wortels duizenden jaren terug en evolueren van oude ijsdranken tot de in massa geproduceerde lekkernij die we vandaag de dag kennen. Deze evolutie werd niet alleen gedreven door smaak; het werd fundamenteel gevormd door technologische vooruitgang en veranderende culturele normen.
Vroege voorlopers: ijs en gezoete dranken
Bij de vroegste vormen van wat ijs zou worden, was het niet nodig om zuivel te karnen of in te vriezen. In plaats daarvan concentreerden ze zich op het koelen van bestaande dranken. Al in 4000 voor Christus bouwden Mesopotamische elites ijshuizen in de buurt van de rivier de Eufraat om sneeuw op te slaan die tijdens de winter uit de bergen werd verzameld. Dit ijs werd gebruikt om drankjes te koelen tijdens de verzengende zomers, een luxe voorbehouden aan de rijken.
Soortgelijke praktijken ontstonden in andere oude beschavingen. In het Athene van de 5e eeuw voor Christus werd sneeuw op straat verkocht om wijn te koelen, terwijl de oude Romeinen en Chinese keizers genoten van gezoete, ijskoude dranken. De Chinezen combineerden zelfs ijswaterbuffelmelk met kamfer voor een unieke zoete lekkernij. Deze vroege voorbeelden demonstreren een al lang bestaand menselijk verlangen om koude temperaturen te combineren met zoetheid.
De opkomst van Proto-Ice Cream: India en het Mughal-rijk
De dichtstbijzijnde voorouder van het moderne ijs verscheen in het 16e-eeuwse India tijdens het Mughal-rijk. Keizers stuurden ruiters naar de bergen om ijs te verzamelen, dat vervolgens werd gebruikt om kulfi te maken – gecondenseerde melk ingevroren in mallen. In tegenstelling tot modern ijs werd kulfi niet gekarnd, wat resulteerde in een dichtere textuur. Dit verschil maakt het op zichzelf een apart bevroren dessert.
Europa’s bevroren experimenten: sorbet en vroege recepten
Europa’s ontmoeting met bevroren desserts begon met verhalen over het mengen van ijs met zout, waardoor de temperatuur voldoende werd verlaagd om sorbetachtige mengsels te creëren. Sommigen schrijven de introductie van deze lekkernijen toe aan Marco Polo na zijn reizen door China, terwijl anderen Moorse handelaren crediteren. Hoe dan ook, sorbet werd al snel populair onder de Europese elites. Er wordt vaak toegeschreven dat Catherine de’ Medici het in de 16e eeuw in Frankrijk introduceerde, hoewel historisch bewijs suggereert dat het daar al bestond.
Tegen het midden van de 17e eeuw kreeg de Engelse koning Charles I ‘bevroren sneeuw’ geserveerd en hij was zo onder de indruk dat hij zijn koninklijke ijsmachine een levenslang pensioen aanbood om het recept te beschermen. Deze vroege verhalen tonen, hoewel mogelijk overdreven, de exclusiviteit van de traktatie.
Toegankelijkheid en innovatie: de 18e en 19e eeuw
Eeuwenlang bleef ijs een luxe. De verspreiding van de commerciële ijsverkoop in het midden van de 18e eeuw begon het voor meer mensen toegankelijk te maken. In Engeland zorgde de Zwitserse immigrant Carlo Gatti in 1851 voor een revolutie in de distributie door een kraampje voor centenscheppen te openen nabij Charing Cross Station, waarbij hij gebruik maakte van zijn eigen ijsput die in het Regent’s Canal was uitgehouwen.
Agnes Marshall, ook wel de ‘Queen of Ices’ genoemd, maakte ijs in Engeland in de 19e eeuw verder populair. Ze publiceerde vier kookboeken vol recepten, gaf openbare lezingen en stelde zelfs voor om vloeibare stikstof te gebruiken om sneller in te vriezen.
Innovaties volgden snel: ijswagens ontstonden in de jaren 1870, en de ijscoupe werd geboren uit het laat 19e-eeuwse verbod op de verkoop van frisdrank op zondag in sommige Amerikaanse gemeenschappen. De eerste vermelding van een eetbaar kegelvormig vat, een ‘Cornet’ genaamd, verscheen in Marshalls kookboek in 1888, hoewel het later populair werd op de Wereldtentoonstelling van St. Louis in 1904.
Massaproductie en de moderne tijd
De 20e eeuw was getuige van de transformatie van ijs van een delicatesse naar een mondiaal basisproduct. Technologische vooruitgang op het gebied van koeling heeft de productie eenvoudiger en goedkoper gemaakt. De pottenvriezermethode, waarbij met de hand aangedreven machines werden gebruikt, werd vervangen door geautomatiseerde systemen. De uitvinding van softijs verlaagde de kosten verder door meer lucht in het mengsel op te nemen. Additieven, zoals glutenstabilisatoren, verlengden de houdbaarheid.
Tegenwoordig is de mondiale ijsmarkt jaarlijks $105 tot $125 miljard waard en zal naar verwachting tegen 2030 $140 tot $200 miljard bereiken, waarbij de Amerikaanse markt alleen al $20 tot $22 miljard per jaar zal genereren. De aanwezigheid van ijs is nu ingebakken in keukens over de hele wereld, een bewijs van zijn blijvende aantrekkingskracht.
Van eeuwenoude ijsdrankjes tot moderne massaproductie: het verhaal van ijs is een verhaal van vindingrijkheid, aanpassing en het universele menselijke verlangen naar een zoete, koude lekkernij.
